Grensoverschrijdend gedrag bij mensen met een beperking: signalen en risicofactoren

Zowel in Nederland als in andere landen bestaat de laatste jaren relatief veel aandacht voor seksueel misbruik. Harde bewijzen zijn er niet, maar toch lijkt het erop dat fysiek en psychisch misbruik veel vaker voorkomen. Precieze cijfers zijn moeilijk te geven omdat onderzoekers verschillende definities gebruiken en mishandeling of grensoverschrijdend gedrag vaak niet wordt gemeld. Buitenlandse onderzoekers gaan ervan uit dat kinderen met een verstandelijke beperking drie tot vier keer zo vaak misbruik meemaken als andere kinderen. Er is geen enkele aanwijzing dat dit afneemt als zij volwassenen zijn. Het bewijs hiervoor is echter nog onvoldoende geleverd.

Instelling of samenleving 

Ook over verschillen tussen mensen die in een instelling verblijven en die ondersteund worden in de samenleving zijn geen harde cijfers bekend. In beide situaties spelen specifieke risico’s. In instellingen verkeren cliënten in een grotere afhankelijkheidspositie. Wanneer mensen zelfstandig wonen is er minder toezicht. Dat mensen in de samenleving kwetsbaarder zijn voor misbruik door onbekenden klopt in ieder geval niet. Uit onderzoek blijkt dat daders meestal bekenden zijn.

Herkennen

Mishandeling is vaak moeilijk te herkennen. Toename van gedragsproblemen of verlies van eerder aangeleerde vaardigheden kunnen bijvoorbeeld wijzen op mishandeling maar kunnen ook een andere oorzaak hebben.

Signalen die vragen om nader onderzoek:

• emotionele veranderingen: de cliënt is teruggetrokken, huilerig of angstig
• veranderingen in communicatie: deze is verminderd of gestopt 
• verandering in ondersteuningsbehoefte: meer, minder of andere ondersteuning
• verandering in vaardigheden, bijvoorbeeld in de zorg voor zichzelf 
• verschillend gedrag bij verschillende medewerkers 
• meer ontspannen en gelukkiger in een andere omgeving
• zelfverwondend gedrag
• geseksualiseerd gedrag
• herhaaldelijk voorkomen van fysiek letsel
• laten zien dat ze zich niet veilig voelen of praten daarover
• andere cliënten controleren, pesten of letsel toe brengen
• praten over relaties en de mogelijkheid van zwangerschap

Extra risico’s

Mensen met een beperking lopen een groter risico op mishandeling dan mensen zonder een beperking. Dat komt enerzijds door de beperking zelf en anderzijds door de omgeving. Mensen met een beperking zijn dikwijls niet in staat om mishandeling te voorkomen, een mishandelingssituatie te ontvluchten of weerstand te bieden. Daarnaast verblijven mensen met een beperking vaker in situaties waarin zij afhankelijk zijn van anderen. In die situaties komt vaker mishandeling voor. Ook ontwikkelen mensen met een beperking in een beschermde omgeving geen vaardigheden die hen weerbaar maken en die voor andere mensen vanzelfsprekend zijn.

Factoren die een risico vormen:

• afhankelijkheid van anderen
• ontkennen van de rechten van mensen met een verstandelijke beperking waardoor ze als zwak ervaren worden
• kleinere pakkans van de dader
• slachtoffers met een beperking worden soms minder snel geloofd en worden daardoor gezien als een makkelijke prooi 
• gebrekkige seksuele opvoeding: wat is juist en onjuist?
• sociale isolatie waardoor het risico op manipulatie toeneemt
• fysieke hulpeloosheid in openbare plaatsen
• geen aandacht voor zelfbescherming 
• gebrek aan economische zelfstandigheid 
• beperkte communicatiemogelijkheden
• beperkingen in het vermogen sociale situaties te beoordelen
• meegaand gedrag
• complex gedrag

Aan mishandeling ligt vrijwel altijd machtsmisbruik ten grondslag. De manier waarop dat tot uitdrukking komt is divers. De vaak aangehaalde publicatie ‘No Secrets’ van het Britse Department of Health onderscheidt zes vormen van mishandeling:  

• Fysiek misbruik
  Te hard vastpakken, ruw wegduwen, slaan, schoppen, misbruik van medicatie en gebruik van banden en tafelbladen zodat mensen niet kunnen opstaan of weglopen.  
• Psychologisch misbruik (ook wel emotioneel misbruik genoemd)
  Pesten, bang maken, uitschelden, onder druk zetten, overmatige controle uitoefenen, vernederen en isoleren van het sociale netwerk en andere sociale hulpbronnen. 
• Verwaarlozing en onthouden van zorg
  Onthouden van medicatie en adequate voeding, te weinig tijd inzetten om te helpen met eten, geen hulp bieden bij het naar de wc gaan, niet reageren op roepen, niet op bed leggen als een cliënt dat wil en niet ondersteunen bij verwijzing. 
• Seksueel misbruik
  Ongewenste aanrakingen, onnodige ontkleding, het zonder toestemming betrekken van een cliënt bij seksuele handelingen (dit geldt ook als een cliënt geen toestemming kan geven of onder druk geeft).
• Financieel en materieel misbruik
  Stelen, fraude en uitbuiting. 
• Discriminatie
  Op basis van afkomst, sekse, beperking en/of religie.

Daders

Mishandeling kan gepleegd worden door professionals, familie, vrijwilligers of derden, maar ook medecliënten kunnen dader zijn. In 92% tot 99% van de gevallen is de dader een bekende. Bovendien is mishandeling vaak chronisch en beschikken mensen met een verstandelijke beperking over beperkte strategieën hiermee om te gaan. Dit betekent dat de impact groter is dan wanneer het gaat om een eenmalig incident door een onbekende. 

Opvallend is dat professionals fysiek geweld tussen cliënten zelden als mishandeling zien, maar als een - onvermijdelijk - bijverschijnsel van gedragsproblemen. Vaak zelfs leren zij mensen met een beperking dat ze het gedrag van medecliënten moeten accepteren omdat dat er nu eenmaal bij hoort.

Al jaren blijkt er een sterk verband te bestaan tussen verstandelijke beperkingen en in aanraking komen met geweld. Maar is het geweld dan de oorzaak of het gevolg van de beperkingen? Lang is men ervan uitgegaan dat mensen met verstandelijke beperkingen een verhoog risico lopen. Maar de laatste tijd zijn er steeds meer aanwijzigen dat het geweld juist een belangrijke oorzaak is van verstandelijke beperkingen. Niet alleen lichamelijk letsel maar ook extreme stress kunnen invloed hebben op de hersenontwikkeling.

Daarnaast zijn er factoren die een risico vormen voor zowel de beperkingen als het geweld en daardoor ook een verhoogde associatie tussen deze twee laten zien. Een voorbeeld: drugsgebruik van de moeder vergroot de kans op geweld, maar ook op beperkingen bij het kind. Voor armoede geldt hetzelfde.

In het buitenland bestaat van oudsher meer aandacht voor mishandeling van mensen met een beperking dan in Nederland. Vooral in Engeland, de Verenigde Staten en Zweden, hoewel ook daar in het verleden vooral de nadruk lag op seksueel misbruik. Onderzoek richtte zich tot nu toe vooral op het verzamelen van kwantitatieve gegevens, met een nadruk op het vaststellen van prevalentie en incidentie en op het achterhalen van kenmerken van slachtoffers en daders.

Links

No secrets - Department of Health (externe link, engelstalig)
Gids voor organisaties die verantwoordelijk zijn voor onderzoek en actie als kwetsbare mensen slachtoffer zijn geworden van misbruik. Het biedt een structuur en in houd voor de ontwikkeling van beleid, procedures en protocollen.

Voice UK (externe link, engelstalig)
Organisatie voor ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking die misbruik of geweldsdelicten hebben meegemaakt. Ook voor hun familie en ondersteuners.

Mencap (externe link, engelstalig)
Organisatie voor mensen met leerproblemen. Doel: wetten en diensten veranderen, vooroordelen tegengaan en mensen met beperkingen helpen hun leven te leiden zoals ze dat zelf willen.

De Nationale Prevalentiestudie Mishandeling van Kinderen en Jeugdigen (externe link)
Onderzoek in opdracht van het ministerie van Justitie en het ministerie van VWS naar omvang en aard van mishandeling van kinderen van 0 tot 17 jaar.

Begrensdeliefde (externe link)
Databank met instrumenten en materialen over seksualiteit en de preventie, signalering en behandeling van seksueel geweld bij mensen met een beperking.